Làng Vũ Đại - nay là làng Nhân Hậu, Hà Nam, xưa không chỉ nổi tiếng là quê hương của cố nhà văn Nam Cao và món Chuối Ngự tiến vua, mà giờ đây còn nổi tiếng khắp trong và ngoài nước với món cá kho truyền thống mang đậm nét ẩm thực Việt Nam, nhất là mỗi khi Tết đến, xuân về.

Chắc hẳn tất cả người dân Việt Nam, khi nhắc tới món cá kho không ai là không biết tới. Cá kho là món ăn dân dã nhất của người dân Việt Nam. Cho đến tận bây giờ, nó vẫn là một món ngon truyền thống trong mỗi bữa cơm hàng ngày mang đậm phong vị ẩm thực của người Việt. Về làng Đại Hoàng (Nay là làng Nhân Hậu), huyện Lý Nhân, tỉnh Hà Nam, một ngôi làng được biết đến với cái tên làng Vũ Đại, nổi tiếng với nhà văn Nam Cao và những đứa con tinh thần của ông như Chí Phèo, Thị Nở...ở đây cũng có một món cá kho dân dã và rất đỗi thân thuộc với cái tên "Cá kho Bá Kiến". Nhưng thời xa xưa có lẽ ít ai ngờ rằng món cá kho bình dị, đậm chất thôn quê ấy giờ đây lại trở nên nổi tiếng, trở thành món ăn đặc sản, được nhiều người trong nước, thậm chí cả người nước ngoài ưa thích.

Món cá kho được người dân làng Nhân Hậu, huyện Lý Nhân, tỉnh Hà Nam đưa vào kinh doanh từ năm 1981 nhưng nét ẩm thực này vẫn chưa thực sự được biết đến rộng rãi. Đến năm 2009, khi cơ sở chế biến cá kho của công ty đặc sản Việt Nam được đưa vào hoạt đông, với tên gọi "Cá kho Bá Kiến" thì món cá kho mới được giới thiệu rộng rãi trên các website và một kênh phân phối chính thức được hình thành.

Nguyên liệu chính để làm ra nồi cá kho là cá trắm đen. Cá trắm đen khi kho theo đúng tiêu chuẩn thì thịt phải chắc, khi gắp lên đĩa phải còn nguyên khúc, không bị gãy, vỡ thành từng mảnh, mùi thơm ngọt...và một điều dễ nhận biết nhất, khi ta lấy đũa dằm miếng cá ra thì miếng cá sẽ vỡ theo các thớ cá. Cá kho đủ 16 tiếng và phải đảm bảo đúng quy trình thì xương cá mới nhừ hoàn toàn được.

Để cá kho làng Vũ Đại trở thành một nét ẩm thực vùng miền thì ngay từ cách chuẩn bị cũng đã vô cùng kỳ công và khéo léo.

Niêu đất: Niêu đất chuẩn phải lấy từ Nghệ An vì chất đất ở đây rất tốt có thể đảm bảo độ bền trong quá trình kho gần 20 tiếng, vung của niêu phải lấy từ Thanh Hóa vì loại vung ở đây được thiết kế theo kiểu vòm lên, rất thuận lợi trong việc kho cá. Trước khi kho phải cho 1 nắm gạo vào niêu đất để "tôi niêu" sau đó phơi nắng cho niêu thêm phần chắc chắn.

Củi lửa: Cá được kho bằng củi nhãn, vì theo người dân ở làng Vũ Đại, nồi đất kho bằng củi nhãn sẽ làm mất mùi đất nung và làm cho món cá có hương thơm hấp dẫn hơn, giữ được lâu hơn và củi nhãn cho lửa rất đượm. Trong quá trình kho cần phải ủ trấu để giữ nhiệt để nồi luôn trong trạng thái sôi lục bục

Gia vị đồng quê: Phải sử dụng toàn bộ gia vị tự nhiên như: gừng, giềng , chanh, nước cốt cua đồng, hành, tiêu (hoặc ớt ), nước cốt xương sườn lợn ....

Niêu đất sau khi được rửa sạch phải lót ở bên dưới một lớp giềng lát để cá không bị cháy

Cá được chọn để kho phải là loại cá tươi, ngon. Hiện tại có 2 loại cá mà người dân thường kho là cá trắm đen và cá rô đồng. Sau khi mổ cá, bỏ lại đầu và đuôi, cho cá luôn vào niêu đất sau đó phủ một lớp giềng + gừng + hành khô giã lên trên, cho mắm , muối, gia vị vào và bắt đầu kho.

Trong quá trình kho, khi cạn nước, cần hòa nước dùng ( kẹo đắng ) vào nước cốt chanh, và nước cốt của một số gia vị cổ truyền khác có pha thêm chút nước để thường xuyên tra vào giúp cá luôn được ngập nước, phải cho nồi cá sôi sùng sục trong suốt 16 – 20 tiếng đồng hồ.

Khi kho xong, cá kho chuẩn sẽ săn chắc lại, mùi hương tỏa lên cần phải có mùi thơm kết hợp của gừng + hành + cá và các loại gia vị khác, mùi tanh không còn.

Sau khi kho xong, cần dùng quạt điện để quạt nguội hẳn cá trước khi đóng hộp nguyên nồi và vận chuyển cho khách hàng.

Khúc cá có màu đen nâu thịt cứng, xương mềm, khi ăn không phải bỏ đi một chút nào thì mới đúng tiêu chuẩn chất lượng của cá kho làng Đại Hoàng – Vũ Đại Hà Nam.

Tổng hợp